UĞUR CANBOLAT
AHLÂK-I HASENE erleri, iç ve dış nutuk konusunda bilince ulaşmış kişiler arasından çıkarlar. Bu söz şuuru demektir. Söze yâr olmak güzel ahlak yolcularının mühim şiarlarından birisidir. O sebeple kelam konusunda hassastırlar. Onlar yükselen sesleri duyarlar. Bu aynı zamanda inzal olan sözleri duymak anlamına gelmektedir.
İnsan sadece ses çıkarmaz. Konuşmasında anlam barındırır. Bu anlamı bulmak ise kişinin ne kadar vahye odaklı olduğuyla orantılıdır. İlahi mesaja uyarlanmamış konuşmalar güzel ahlak erleri için tehlikelidir. Zira sorumluluk getirmektedir.
Konuşmak iletişim demektir. Bir başka ifadeyle beyandır. Bildirişimdir. Diğer varlıklarla sessiz iletişim şeklinde cereyan ederken insanlarla sözeldir. Kelimelerle yapılır.
Yüksek erdem yolcuları için düşünmek iç nutuktur. İnsanın içinin, hayatın ve hakikatin sesine ayarlı olmasıdır. Dolayısıyla onlar için iç uzay yolculuğudur. Kâinatla tefekkür gezisine çıkmaktır. Yaratılmışlarla ünsiyet kurmaktır. Onların sözsüz lisanlarına vakıf olma gayretidir. Bu ise ancak Rabbimizin Efendimiz yoluyla bize ulaştırdığı Kur’an-ı Kerim’e hakikatli ve sahih talebe olmakla mümkündür.
Ahlâk-ı hasene erleri natık olmanın akılla mümkün olacağının şuurundadırlar. Aklını kullanıp kalbini işlettirerek iç konuşma olan tefekküre Rabbimizin buyrukları çerçevesinde ulaşmayanların nefsin iç ses diyebileceğimiz üflemelerine maruz kalacağını bilirler. Bu sese esir olanların dış nutukları ise buna bağlı olarak problemli olacaktır. İşte bu hassasiyetlerinin bir gereği olarak onlar vahiy sayesinde iç nutuk ve dış nutku eşitlerler. Biri diğerinden farklı olmaz. İhlasın diğer adı da budur zaten.
Güzel ahlak sahipleri toplumda başka, sahnede başka olanlardan uzak dururlar. İç sesiyle dış sesini tevhit etmeyenlerin manevi yaşamı zehirleyeceklerini bildiklerinden yakınlık kurmazlar. Yayılmacı bu virüsten azami derecede kaçınırlar.
Yüksek erdem yolcuları hakikatin yapay yorgunlarına itibar etmezler. Söyleyiş kabiliyetleri yüksek olsa da hakikatin özü hakkında olmayan sadece onun üzerinde konuşanların kalpleri yorduğunu idrak ederler. Yanlış malumatların ürettiği kanaatlerin yanlış sonuçlar doğurduğunu deneyimleyerek öğrendiklerinden her sözü mihenge vururlar.
İç nutuk ve dış nutuk şuuruna erişenler yapılan konuşmalarda kurucu unsurları arar temel bileşenleri görmek isterler. Yüzeysel söylemlerle tatmin olmazlar. Bileşenler arasındaki nedensel bağları kuramayanların anlattıklarının ezber olduğunu hemen kavrarlar. Anlatılan konunun yasalarını yani ölçülerini duymak isterler. Bu üç ana bağdan yoksun ve kopuk konuşmaları iç nutku nakıs dış nutuk olarak değerlendirirler.
Ey güzel ahlak yolunun iç ve dış nutuk bilincine erişmek isteyen yolcusu!
Sende güzel ahlak yolcuları gibi istikamet üzere olup menzile yara almadan ulaşmak istiyorsan sağda solda iç nutuktan yani vahye bağlı derin tefekkür içermeyen dış nutuklardan sakın. Düşünüp idrak eden bir varlık olarak sözün sahihi ile sahtesini ayrıştırma yeteneğini geliştir.
Hitabetin ateşli olanı değil sahih olanı seni cezbetsin. Müzikal ritme sahip ama içeriği hakikat ile barışık olmayan her türlü çekici söze önce ambargo koy. Onları testten geçir. Tanım yapmadan konuşup öze gelmeyen ve bunları delillendirmeyen söz sahtekarlarına itibar etme. Bir temele dayanmayan ve tanımlanamayan konuşmaların sulh üretmediğini dahası kavgaya sebep olduğunu unutma. İttifakın da ihtilafın da kuralları olmalı, bir esasa dayanmalıdır. Bilmek, anlamak ve anlamlandırmak için iyi bir vahiy talebesi ol. Ki, çeldirilmeyesin.
Mantık ile nutk arasındaki ilişkiyi gör. Dış nutkun ancak bir mantık ve sahih tefekkürle iç nutka dönüştüğünde şifa olabileceğini unutma. Meyli dünya olanların akıldan uzak, mantık tutarlılığı barındırmayan nutukları da bu yöndedir, unutma. Süslü ve cazip olmaları durumu değiştirmez.
İçsel tutarlılık yani makul olup dengeyi sağlayanların dış nutku ve iç nutku birdir. Biri diğerini yalanlamaz. Dış için, iç dışın münkiri değildir. Sen tüm bunları ruhunda tevhit et. Ki, güzel ahlak yolcuları hep bu yoldan geçmişlerdir. Kalbini diri tut ki, sözlerin de diri olsun. Seni diriltmeyen sözler başkasına etki etmez. İç nutuk, dış nutuk bilincine ulaş ki, özü sözü bir olanlardan olasın.
23.01.2026
